แนวคิดเรื่องพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในพระพุทธศาสนาเถรวาทที่ปรากฏในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

            บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์ในพระพุทธศาสนาเถรวาท 2. เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสตรีในพระพุทธศาสนาเถรวาท 3. เพื่อวิเคราะห์แนวคิดเรื่องพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในพระพุทธศาสนาเถรวาทในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยใช้การศึกษา เอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ผลการศึกษาพบว่า 1. ความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์ เกิดจากเรื่องเล่าทางศาสนา ที่กล่าวถึงสัตว์ในตำนานพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์-ฮินดู เช่น ครุฑ นาค หรือสัตว์ที่เป็นพระโพธิสัตว์ ในชาดก ซึ่งแนวคิดเหล่านี้ถูกผนวกเข้ากับพิธีกรรมทางศาสนา เช่น บทสวดขันธปริตร ขณะเดียวกันเรื่องเล่า ของชุมชนได้สถาปนาความศักดิ์สิทธิ์ผ่านสถาปัตยกรรมทางศาสนา เช่น การสร้างเจดีย์ช้างล้อมซึ่งเป็นการผูกโยงประวัติศาสตร์ท้องถิ่นเข้ากับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ 2. ความศักดิ์สิทธิ์ของสตรี มีที่มาจากเรื่องเล่าทางศาสนาเกี่ยวกับวีรสตรีในตำนาน เช่น พระนางจามเทวี และคติความเชื่อเรื่องเทวสตรีหรือพระแม่ผู้ให้กำเนิดและความอุดมสมบูรณ์ เช่น พระแม่ธรณี ส่วนในเรื่องเล่าของชุมชน ความศักดิ์สิทธิ์เกิดจากการจดจำ เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์และวีรกรรมของบุคคลสำคัญ เช่น วีรกรรมของสมเด็จพระศรีสุริโยทัยซึ่งนำไปสู่การสร้างอนุสรณ์สถานเพื่อระลึกถึงและเคารพบูชา 3. การวิเคราะห์ในบริบทของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ชี้ให้เห็นว่า การก่อร่างของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์สำหรับสัตว์และสตรีล้วนเป็น การสร้างทางวัฒนธรรมที่สัมพันธ์กับสถาบันชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ อย่างแนบแน่น พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์ปรากฏผ่านความเชื่อเรื่องช้างเผือกในฐานะสัตว์คู่บารมีของพระมหากษัตริย์ และตำนานปลาตะเพียนที่เชื่อมโยงกับพระราชอำนาจ ในขณะที่พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสตรีปรากฏในรูปของเจดีย์พระศรีสุริโยทัย ศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมากและวัดแม่นางปลื้ม ซึ่งล้วนสะท้อนความเชื่อมโยงระหว่างสตรีกับสถาบันกษัตริย์และพระพุทธศาสนาโดยสรุป พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในสังคมไทย คือ ผลลัพธ์ของการผสานเรื่องเล่าทางศาสนา ประวัติศาสตร์ และคติชนท้องถิ่นเข้ากับโครงสร้างทางสังคมและการเมือง เพื่อสร้างความหมายและสืบทอดความทรงจำร่วมกันของผู้คนในชุมชน