การปรับตัวและปัจจัยด้านการสื่อสารของชุมชนริมคลองแม่ข่าภายหลังการจัดทำแผนแม่บทคลองแม่ข่า จังหวัดเชียงใหม่ ปี พ.ศ. 2560-2567

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการปรับตัวและปัจจัยด้านการสื่อสารของชุมชนริมคลองแม่ข่า ภายหลังการดำเนินงานตามแผนแม่บทคลองแม่ข่า พ.ศ. 2560–2567 ในเขตอำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ รวบรวมข้อมูลจากการศึกษารายงานและเอกสารที่เกี่ยวข้อง การสังเกตภาคสนาม และการสัมภาษณ์เชิงลึกแบบมีจุดมุ่งหมายกับผู้นำชุมชน ชาวบ้านดั้งเดิม ผู้ประกอบการริมคลอง และเจ้าหน้าที่เทศบาล จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงธีม ผลการวิจัยพบว่า การดำเนินงานตามแผนแม่บท เช่น การขุดลอกคลอง การจัดการและคัดแยกขยะ การปรับภูมิทัศน์ และการพัฒนาทางเดินเลียบคลอง ส่งผลให้คลองแม่ข่ามีการเปลี่ยนแปลงเชิงกายภาพอย่างชัดเจน และกลายเป็นฐานสำคัญของการผลักดันพื้นที่ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ–วัฒนธรรมของเมืองเชียงใหม่ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวนำไปสู่การปรับตัวของชุมชนใน 4 ลักษณะ ได้แก่ 1) การปรับบ้านเรือนให้เป็นร้านค้าซึ่งเจ้าของบ้านดำเนินธุรกิจเอง 2) การปล่อยบ้านให้เช่าเพื่อทำร้านอาหารและแหล่งบันเทิง 3) การเพิ่มการเรียกร้องกรรมสิทธิ์ในที่ดินและที่อยู่อาศัย และ 4) การฟื้นฟูและประยุกต์วัฒนธรรมชุมชนเพื่อรองรับการท่องเที่ยว นอกจากนี้ยังพบว่าปัจจัยด้านการสื่อสารที่ทำให้การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นอย่างมีประสิทธิภาพประกอบด้วย 3 มิติ คือ 1) ระดับจังหวัดที่มุ่งสื่อสารภาพลักษณ์คลองแม่ข่าให้เป็นพื้นที่ต้นแบบของการพัฒนาเชิงบูรณาการ 2) ระดับเทศบาลที่เน้นการสื่อสารเพื่อสร้างความรู้และความตระหนักต่อปัญหาคุณภาพชีวิตและสิ่งแวดล้อม และ 3) ระดับชุมชนที่เกิดกระบวนการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมผ่านการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ การระดมความคิดเห็น และการตัดสินใจร่วมกันของคนในชุมชน ผลการวิจัยชี้ให้เห็นความซ้อนทับระหว่างการเปลี่ยนแปลงจากบนลงล่างกับการปรับตัวจากล่างขึ้นบน ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของการพัฒนาเมืองและการท่องเที่ยวที่คำนึงถึงบริบทชุมชนและการคงไว้ซึ่งอัตลักษณ์ท้องถิ่นอย่างยั่งยืน