พุทธวิธีในการสร้างแรงจูงใจและความเพียรพยายาม (วิริยะ) ในการทำดุษฎีนิพนธ์ ของนิสิตสาขาพุทธบริหารการศึกษา

ธีรทัศน์ ปิติภาคย์พงษ์

ผู้แต่ง

ธีรทัศน์ ปิติภาคย์พงษ์ คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

พุทธวิธี, แรงจูงใจ, ความเพียรพยายาม (วิริยะ), ดุษฎีนิพนธ์, พุทธบริหารการศึกษา

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้พุทธวิธีในการสร้างแรงจูงใจและความเพียรพยายาม (วิริยะ) สำหรับนิสิตระดับบัณฑิตศึกษา สาขาวิชาพุทธบริหารการศึกษา ที่กำลังเผชิญความท้าทาย สภาวะกดดัน และภาวะหมดไฟ (Burnout) ในกระบวนการจัดทำดุษฎีนิพนธ์ จากการศึกษาพบว่า การจัดทำดุษฎีนิพนธ์ในสาขาวิชาดังกล่าวมีความซับซ้อนสูง เนื่องจากนิสิตต้องบูรณาการศาสตร์การบริหารจัดการสมัยใหม่เข้ากับพุทธศาสตร์ ควบคู่ไปกับการแบกรับภาระงานประจำ บทความนี้จึงเสนอพุทธวิธีเชิงบูรณาการผ่าน 3 กลไกหลัก ได้แก่ 1) การสร้างแรงจูงใจภายในด้วยหลัก “ฉันทะ” และ “ศรัทธา” เพื่อปรับเปลี่ยนมุมมองจากการทำวิจัยเพียงเพื่อสำเร็จการศึกษา ไปสู่การสร้างสรรค์องค์ความรู้และปัญญา 2) การขับเคลื่อนความเพียรพยายามอย่างเป็นระบบด้วยหลัก “อิทธิบาท 4” และ “สัมมัปปธาน 4” เพื่อบริหารจัดการพฤติกรรม ลดการผลัดวันประกันพรุ่ง และควบคุมสิ่งเร้าอย่างมีประสิทธิภาพ และ 3) การจัดการอารมณ์และเผชิญหน้ากับอุปสรรคด้วยหลัก “โยนิโสมนสิการ” เพื่อพลิกข้อวิจารณ์ของคณะกรรมการให้เป็นปัจจัยในการพัฒนาผลงาน แนวทางดังกล่าวไม่เพียงแต่ช่วยให้นิสิตสามารถสำเร็จการศึกษาได้ตามเป้าหมาย แต่ยังเป็นการหล่อหลอมคุณลักษณะของนักบริหารการศึกษาแนวพุทธที่มีความเข้มแข็งทางสติปัญญาและจิตใจอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

ทวีสุข สุขสม. (2565). การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความเครียดจากการศึกษากับความเครียดจากการทำงานของนิสิตนักศึกษาสาขาบริหารการศึกษา ขณะศึกษาต่อในระดับบัณฑิตศึกษา. วารสารวิชาการแปซิฟิก, 8(2), 114–125.

พระครูใบฎีกาสมพร ปภากโร. (2566). พุทธจิตวิทยาเชิงบวก: กลไกการสร้างความสุขและความสำเร็จในการศึกษาของนิสิตระดับบัณฑิตศึกษา. วารสารพุทธจิตวิทยา, 8(1), 45–58.

พระครูวิจารณ์ประชานุกูล. (2565). การพัฒนาระบบพี่เลี้ยงเพื่อเพิ่มประสิทธิผลการกำกับติดตามงานวิจัยเชิงพื้นที่ด้วยระบบและกลไกเชิงพุทธ. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและวิจัย, 4(3), 85–98.

วริศรา นามเจริญ. (2567). ชีวิตสู่ความสำเร็จด้วยการคิดบวก. วารสารจิตวิทยาพุทธศาสตร์ประยุกต์, 6(1), 112–127.

ศิริพงษ์ ทองจันทร์. (2567). แนวทางการบริหารจัดการศึกษาในยุคปัจจุบันตามแนวพุทธบริหารการศึกษา. วารสารพุทธมหาบัณฑิตศึกษา, 12(1), 78–91.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2562). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม (พิมพ์ครั้งที่ 34). มูลนิธิการศึกษาเพื่อสันติภาพพระธรรมปิฏก.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2564). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย (พิมพ์ครั้งที่ 40). ผลิธัมม์.

สุพรรณิกา เจริญธรรม. (2568). วิเคราะห์บทบาทและความแตกต่างของสารนิพนธ์และดุษฎีนิพนธ์: กรณีศึกษากระบวนการพัฒนานักวิจัยในระดับบัณฑิตศึกษา. วารสารบัณฑิตศึกษาเชิงนวัตกรรม, 15(2), 45–58.

อัจฉราภรณ์ แนบไพ. (2566). การพัฒนาแบบวัดความเครียดทางวิชาการของนิสิตบัณฑิตศึกษา [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยนเรศวร]. คลังปัญญามหาวิทยาลัยนเรศวร.

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.

Cornér, S., Löfström, E., & Pyhältö, K. (2017). The relationships between doctoral students’ perceptions of supervision and burnout. International Journal of Doctoral Studies, 12, 91–106.

https://doi.org/10.28945/3754.

Credé, M., Tynan, M. C., & Harms, P. D. (2017). Much ado about grit: A meta-analytic synthesis of the grit literature. Journal of Personality and Social Psychology, 113(3), 492–511. https://doi.org/10.1037/pspp0000102.

Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D., & Kelly, D. R. (2007). Grit: Perseverance and passion for long-term goals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1087–1101. https://doi.org/10.1037/0022-3514.92.6.1087.

Guy, B., & Arthur, B. (2020). Academic mothers’ double shift: Role conflict, cognitive overload, and the impact of the pandemic on doctoral completion. Journal of Graduate Higher Education, 11(2), 145–162.

Khasanah, N. (2026). Burnout among employed students in higher education: The roles of workload and role conflict. EKSIS: Jurnal Riset Ekonomi dan Bisnis, 19(1), 32–38.

Kusurkar, R. A., Croiset, G., Galindo-Garré, F., & Ten Cate, O. (2013). Motivational profiles of medical students: Association with study effort, academic performance and exhaustion. BMC Medical Education, 13(87), 1–10. https://doi.org/10.1186/1472-6920-13-87.

Kusurkar, R. A., van der Burgt, S. M. E., Isik, U., Mak-van der Vossen, M., Wilschut, J., Wouters, A., & Croiset, G. (2021). Burnout and engagement among PhD students in medicine: The BEeP study. Perspectives on Medical Education, 10(2), 110–117. https://doi.org/10.1007/S40037-021-00637-6.

Pyhältö, K., Vekkaila, J., & Keskinen, J. (2015). Fit matters in the supervisory relationship: Doctoral students and supervisors perceptions about the supervisory activities. Innovations in Education and Teaching International, 52(1), 4–16. https://doi.org/10.1080/14703297.2014.981836.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, Article 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860.

Schmidt, M., & Hansson, E. (2018). Doctoral students' well-being: A literature review. International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being, 13(1), 1508171. https://doi.org/10.1080/17482631.2018.1508171.

Sverdlik, A., Hall, N. C., McAlpine, L., & Hubbard, K. (2018). The PhD experience: A review of the factors influencing doctoral students' completion, achievement, and well-being. International Journal of Doctoral Studies, 13, 361–388. https://doi.org/10.28945/4113.

Zeeman, J. M., Anderson, B. E., Matt, I. C., Jarstfer, M. B., & Harris, S. C. (2025). Assessing factors that influence graduate student burnout in professional education and identifying recommendations to support their well-being. PLoS ONE, 20(4), e0319857. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0319857.

Zimmerman, B. J. (2008). Investigating self-regulation and motivation: Historical background, methodological developments, and future prospects. American Educational Research Journal, 45(1), 166–183. https://doi.org/10.3102/0002831207312909.