การตั้งชื่อลวดลายผ้ามัดหมี่ของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร: การศึกษาตามแนวอรรถศาสตร์ชาติพันธุ์

บทคัดย่อ

          บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการตั้งชื่อลวดลายผ้ามัดหมี่ของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร โดยมุ่งวิเคราะห์ (1) โครงสร้างภาษาของชื่อลวดลาย และ (2) องค์ประกอบทางความหมาย โดยใช้กรอบแนวคิดอรรถศาสตร์ชาติพันธุ์ (Ethnosemantics) เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไทย ญ้อ โย้ย กะเลิง และไท–ลาว มีผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 18 คน ด้วยวิธีการสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกต และการวิเคราะห์ข้อมูลภาคสนาม
           ผลการวิจัยพบว่า การตั้งชื่อลวดลายผ้ามัดหมี่มีทั้งโครงสร้างแบบเดี่ยวและแบบขยาย โดยมีทั้งความหมายตรงและความหมายเชิงเปรียบเทียบ ซึ่งแตกต่างกันไปตามกลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มผู้ไทยนิยมใช้โครงสร้างแบบขยายที่แฝงความหมายเชิงนามธรรม กลุ่มญ้อและกะเลิงนิยมใช้โครงสร้างแบบเดี่ยวที่กระชับและสื่อความหมายตรง ขณะที่กลุ่มโย้ยและไท–ลาว มีการใช้ทั้งโครงสร้างแบบเดี่ยวและแบบขยาย สะท้อนให้เห็นถึงความยืดหยุ่นทางภาษาและการผสมผสานระหว่างค่านิยมดั้งเดิมกับวัฒนธรรมร่วมสมัย ทั้งนี้ ชื่อลวดลายจำนวนมากมีความเชื่อมโยงกับธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม ความเชื่อ และพิธีกรรม อีกทั้งบางชื่อยังสะท้อนอิทธิพลของวัฒนธรรมสมัยใหม่ บางชื่อมีการนำชื่อบุคคลหรือสัญลักษณ์ร่วมสมัยมาใช้ โดยสรุป การตั้งชื่อลวดลายผ้ามัดหมี่มิได้เป็นเพียงการระบุชื่อเรียกเท่านั้น หากยังสะท้อนโลกทัศน์ ระบบความคิด อัตลักษณ์ และการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมของชุมชนในจังหวัดสกลนคร ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่าภาษาเป็นเครื่องมือสำคัญในการถ่ายทอดภูมิปัญญาและการสืบทอดคุณค่าทางวัฒนธรรมสู่คนรุ่นต่อไป