พลวัตสุขภาพวิถีชาติพันธุ์ลาหู่ในพื้นที่ชายขอบของภาคเหนือประเทศไทย: การสังเคราะห์องค์ความรู้และแนวทางการบูรณาการภูมิปัญญากับระบบบริการสุขภาพสมัยใหม่

อนาวิน ภัทรภาคินวรกุล; อองดาว ประกายนำสุข

ผู้แต่ง

อนาวิน ภัทรภาคินวรกุล
อองดาว ประกายนำสุข

บทคัดย่อ

อนาวิน ภัทรภาคินวรกุล
มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน
อองดาว ประกายนำสุข
สำนักงานสาธารณสุขอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน

บทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้เกี่ยวกับพลวัตสุขภาพ วิถีการดูแลสุขภาพ และความเป็นอยู่ที่ดีของกลุ่มชาติพันธุ์ลาหู่ในบริบทพื้นที่ชายขอบของภาคเหนือประเทศไทย เป็นการสังเคราะห์องค์ความรู้ผ่านการทบทวนวรรณกรรมแบบพรรณนา ร่วมกับการสะท้อนข้อมูลจากประสบการณ์ภาคสนาม เพื่อสะท้อนภาพรวมสถานการณ์และปัญหาที่เกิดขึ้นจริง ผลการศึกษาพบว่า ชาวลาหู่มีระบบความเชื่อและวิถีการดูแลสุขภาพที่ยึดโยงกับมิติทางวัฒนธรรมและธรรมชาติ หรือภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างเข้มแข็ง เช่น การใช้สมุนไพร การเรียกขวัญ และระบบเครือญาติ อย่างไรก็ตาม ภายใต้การเปลี่ยนแปลงของสังคมและนโยบายสุขภาพจากรัฐที่เป็นรูปแบบบนลงล่าง ส่งผลให้ชาวลาหู่ยังคงเผชิญอุปสรรคสำคัญในการเข้าถึงบริการสาธารณสุข โดยเฉพาะปัญหาความเหลื่อมล้ำทางสถานะบุคคล (การไร้สัญชาติ) ระยะทางที่ห่างไกลและช่องว่างของการสื่อสารระหว่างบุคลากรทางการแพทย์กับชุมชน จากผลการศึกษา เสนอแนวทางการพัฒนาระบบ สุขภาพที่ยังยืน โดยเน้นการบูรณาการภูมิปัญญาท้องถินเข้ากับระบบการแพทย์สมัยใหม่ และส่งเสริมกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำและสร้างสุขภาวะที่ดีที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของชาติพันธุ์ลาหู่อย่างแท้จริง

คำสำคัญ: ชาติพันธุ์ลาหู่; ภูมิปัญญาสุขภาพท้องถิ่น; ความเหลื่อมล้ำทางสุขภาพ; พื้นที่ชายขอบ; การบูรณาการบริการสุขภาพ

เอกสารอ้างอิง

Kleinman A. Patients and healers in the context of culture. Berkeley: University of California Press; 1980.

บุญช่วย ศรีสวัสดิ์. ลาหู่. กรุงเทพมหานคร: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร; 2545.

สุนิดา อรรถอนุชิต, รอฮานิ เจะอาแซ. การดูแลสุขภาพเชิงพื้นบ้าน: กรณีศึกษากลุ่มชาติพันธุ์ลาหู่แดงในจังหวัดเชียงราย. วารสารวิทยบริการ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ 2562;30(2):155-64.

Wong W. Ethnomedicine in the Thai highlands: cultural interpretations of health and healing. Chiang Mai: Chiang Mai University Press; 2015.

สุจิตรา หาญภิญโญ. ภูมิปัญญาพื้นบ้านกับสุขภาพชุมชน: มุมมองของหมอพื้นบ้านในพื้นที่ชายแดน. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ 2561;12(1):77-95.

Engel GL. The need for a new medical model: a challenge for biomedicine. Science 1977;196(4286):129-36.

Morris JN. The biomedical model: its limitations in understanding health and disease. J Clin Epidemiol 1997;50(4):377-82.

Silburn S, Reich C, Anderson A. Health challenges in indigenous populations in Southeast Asia: a systematic review of maternal and child health issues. Asian J Public Health 2016;45(2):230-45.

Thommapol P, Barton J, Park S. Health access disparities in rural ethnic communities in northern Thailand. Glob Health Action 2018;11(1):1-12.

Suratana T, Somchai K, Laohasiriwong W. Development and evaluation of a community-based reproductive health care model for Lahu women. J Community Health Res 2024;18(1):45-58.

Yang L, Ma Y, He W, Zhang L. Traditional herbal knowledge for women's health among the Lahu people in Yunnan, China. BMC Complement Med Ther 2023;23(1).

กฤติยา อาชวนิจกุล. การพัฒนาระบบสุขภาพแบบมีส่วนร่วมของชุมชน. กรุงเทพมหานคร: สถาบันวิจัยประชากรและสังคมมหาวิทยาลัยมหิดล; 2554.

Thommapol P, Suksaroj TT, Phajan T. Community participation and sustainable health development in rural northern Thailand. J Public Health Dev 2018;16(2):35-46.

Chiang P. Integrating local wisdom into modern healthcare: a case study from northern Thailand. Thai J Health Promot Environ Health 2018;41(1):22-31.

Shantha Nair S, Prem S. A framework for mixed-method research. Shanlax International Journal of Management 2020;8(2):45-53.

Dawadi S, Shrestha S, Giri RA. Mixed-methods research: a discussion on its types, challenges, and criticisms. Journal of Studies in Education 2021;2(2):25-36.

Hesse-Biber S. Qualitative approaches to mixed methods practice. Qualitative Inquiry 2010;16(6):455-68.

Rosenberg SD, Schnurr PP, Oxman TE. Content analysis: a comparison of manual and computerized systems. J Pers Assess 1990;54(2):298-310.

Geriatrics at Stanford. Health beliefs of native Hawaiians and Pacific islanders [Internet]. [cited 2025 May 6]. Available from: https://geriatrics.stanford.edu/ethnomed/hawaiian_pacific_islander/fund/health_beliefs.html

Anderson EF. Ethnobotany of hill tribes of Northern Thailand. II. Lahu medicinal plants. Econ Bot 1986;40(4):442-50.

World Health Organization. Traditional, complementary and integrative medicine [Internet]. 2024 [cited 2025 May 6]. Available from: https://www.who.int/health-topics/traditional-complementary-and-integrative-medicine

Walker A. The ‘Karen Consensus’ and the position of minorities in northern Thailand. Asian Ethn 2001;2(2):145–62.

Wenxue Y, Changyan S, Chunyan Y. A Cultural anthropological study of the Lahu ethnic group in Thailand. Acad Educ Chiang Rai Rajabhat Univ 2023;8(3):27-51.23.

Apidechkul T, Laingoen O, Suwannaporn S. Inequity in accessing health care service in Thailand in 2015: a case study of the hill tribe people in Mae Fah Luang District, Chiang Rai, Thailand. J Health Res 2017;30(1):67-71.

Suratana S, Boonchiang W, Apidechkul T, Naksen W, Mulikaburt T, Chomsri P, et al. A community-based reproductive health care model effectively enhances reproductive health among Lahu women in northern Thailand. J Racial Ethn Health Disparities 2024;12(2):1268-77.

Moonpanane K, Pitchalard K, Thepsaw J, Singkhorn O, Potjanamart C. Healthcare service utilization of hill tribe children in underserved communities in thailand: barriers to access. BMC Health Serv Res 2022;22(1):1114.

ร้อยแก้ว คำมาลา. พวกเราคือนักล่าเสือ. แม่ฮ่องสอน: เยาวชนกลุ่มชาติพันธุ์: 2562.

Ethnologue. Lahu language [Internet]. 2023 [cited 2025 May 6]. Available from: https://www.ethnologue.com/language/lhu

McCaskill D, Kampe K. Development or domestication? Indigenous peoples of Southeast Asia. Chiang Mai: Silkworm Books; 1997.

Keyes CF. The golden peninsula: culture and adaptation in mainland Southeast Asia. Honolulu: University of Hawaii Press; 1995.

Chokpanyaphaisan R. Foraging adaptation in late Pleistocene – early Holocene highland Pang Mapha: new evidence from Tham Lod and Ban Rai rockshelters, Mae Hong Son. Silpakorn Univ Int J 2006;6:50–85.

Wattanapituksakul N, Chokpanyaphaisan R, Conrad C. Human occupation and mobility in upland Southeast Asia: new evidence from Ban Rai rockshelter, Thailand. Antiquity 2022;96(390):980–96.

Folklore Earth. Lahu culture and spiritual healing traditions [Internet]. [cited 2025 May 6]. Available from: https://www.folklore.earth/culture/lahu

Jacquetta H, Senghong N, Grim-Feinberg K. Dance or change your religion: conservation of dance music “Awhui” and ethnic identity among Lahu Na Shehleh of northern Thailand. Studies on Asia IV 2011;1(2):114–49.

The Global New Light of Myanmar. Lahu holds its new year festival, handwashing ceremony in January [Internet]. 2022 [cited 2025 May 6]. Available from: https://www.gnlm.com.mm/lahu-holds-its-new-year-festivalhandwashing-ceremony-in-january/

Walker AR. Shi-Nyi Lon: great merit days among the Lahu Nyi (Red Lahu) of north Thailand. Asian Ethnol 1983;42(1):1–20.

Punwun I. Culture and music of the Lahu ethnic group in Mae Na sub-district, Chiang Dao district, Chiang Mai province. Rangsit Music J 2025;20(1):R0911.

Kitiarsa P. Mediums, monks, and amulets: Thai popular Buddhism today. Seattle: University of Washington Press; 2012.

Sungbun S, Tangkawanich T, Thanakumma O, Sukrueangkul A. Perceived barrier in accessing emergency medical services of ethnic groups in the highlands of Chiang Rai province, Thailand. J Health Sci Med Res 2020;38(1):9–20.

Senachai P. The role of traditional Thai medicine (TTM) in Thailand [dissertation]. Canberra: University of Canberra; 2023.

Kunstadter P, Qi C. Ethnicity and health disparities among hill tribe populations in northern Thailand. Lancet Reg Health West Pac 2020;2:100010.

Shrestha HL, Shrestha L, McArthur M, Rowe RK, Maar M, Walker JD. Traditional healing and medicine in dementia care for Indigenous populations in North America, Australia, and New Zealand: exploring culturally safe dementia care policy from a global perspective. Alzheimers Dement (Amst) 2024;16(4):e12620

Sage J. Healthcare marginalization and ethnic minorities: the case of undocumented highland peoples in Thailand. Glob Public Health 2019;14(6):878–91.

Kunstadter P, Qi Y. Health disparities experienced by ethnic minority and majority populations in Thailand [Internet]. 2018 [cited 2025 May 6]. Available from: https://paa.confex.com/paa/2018/mediafile/ExtendedAbstract/Paper23684/Ethnic_health_Qi%26Kunstadter.pdf

Chuenkongkaew T, Pudpong N, Vapattanawong P. Barriers to accessing healthcare services among highland ethnic minorities in Thailand: a systematic review. Int J Equity Health 2022;21(1):1–12.

Suphanchaimat R, Putthasri W, Prakongsai P, Tangcharoensathien V. Strengthening the migrant-friendliness of Thai health services: a qualitative study. Int J Equity Health 2019;18(1):101.

Kaewla W. Local Craft-manship and wisdom on community health system of Khmer ethnic groups in Surin Province, Thailand and Siemreap Province, Cambodia. People Int J Soc Sci 2017;3(2):1049–56.

Singkhorn O, Hamtanon P, Moonpanane K, Pitchalard K, Sunsern R, Leaungsomnapa Y, et al. Evaluation of a depression care model for the hill tribes: a family and community-based participatory research. BMC Psychiatry 2023;23:563.

Sungbun S, Tangkawanich T, Thanakumma O, Pitchayakoon N, Srichote W. A community-based participatory approach to increase public knowledge of stroke among ethnic minorities in the northern mountains of Thailand. J Public Health Dev 2022;20(2):1–11.

Herberholz C. ‘We are inferior, we have no rights’: statelessness and mental health among ethnic minorities in northern Thailand. SSM Popul Health 2022;19:101138.