ตัวชี้วัดชุมชนเข้มแข็ง: เครื่องมือในการสร้างความเข้มแข็งของชุมชนเพื่อการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพ

บทคัดย่อ

พินทุสร โพธิ์อุไร
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ



บทคัดย่อ
บทความนี้มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาเกี่ยวกับแนวคิดชุมชนเข้มแข็งโดยมุ่งทำความเข้าใจ ความหมาย องค์ประกอบและตัวชี้วัดชุมชนเข้มแข็ง เพื่อประยุกต์ใช้ในการสร้างเสริมสุขภาพระดับชุมชน ใช้วิธีการศึกษาเอกสารและประสบการณ์ของผู้เขียนเป็นหลัก ชุมชนเข้มแข็งเป็นแนวคิดที่สะท้อนถึงศักยภาพของชุมชน ทั้งในภาวะปกติและภาวะวิกฤตที่สมาชิกร่วมกัน วิเคราะห์ปัญหา กำหนดประเด็น วางแผน และจัดการปัญหาชุมชน มีกระบวนการหรือกิจกรรมที่เคลื่อนไหวจนเป็นวิถีชีวิตชุมชน กระบวนการสร้างชุมชนเข้มแข็งจึงเป็นการพัฒนาคน กลุ่มคน องค์กร ชุมชน ที่ทำให้เกิดการเรียนรู้อย่างต่อเนื่องผลการศึกษา พบว่า ตัวชี้วัดชุมชนเข้มแข็งสามารถแบ่งได้เป็น 5 มิติ ได้แก่ (1) มิติทางเศรษฐกิจ (2) มิติทางสังคมและวัฒนธรรม (3) มิติทางสิ่งแวดล้อม (4) มิติทางการเมือง (การมีส่วนร่วมและความสัมพันธ์กับหน่วยงานภาคี) และ (5) มิติทางสุขภาพ แต่ละมิติมีความสำคัญต่อการประเมินและสะท้อนศักยภาพของชุมชนอย่างเป็นระบบ ทั้งเชิงกระบวนการและเชิงผลลัพธ์ ซึ่งผลประเมินจะช่วยให้สามารถปรับปรุงและพัฒนากระบวนการสร้างความเข้มแข็ง ที่สอดคล้องกับบริบทเฉพาะของแต่ละชุมชน ทั้งนี้ การขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพผ่านกลไกชุมชนเข้มแข็งแสดงให้เห็นถึงองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ ทุนชุมชน (input) ที่ใช้ขับเคลื่อนการพัฒนา ผลลัพธ์การพัฒนา (outcome) ที่สะท้อนความเข้มแข็ง และกระบวนการหรือกิจกรรม (activity) ที่นำไปสู่การเกิดผลลัพธ์การเปลี่ยนแปลง หัวใจสำคัญ ที่ขับเคลื่อนการพัฒนาไปสู่เป้าหมายชุมชนเข้มแข็งจึงอยู่ที่กระบวนการระหว่างทาง ดังนั้น ตัวชี้วัดชุมชนเข้มแข็งจึงเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ชุมชนสามารถประเมินและติดตามข้อมูลการเปลี่ยนแปลงระดับความเข้มแข็งในแต่ละมิติและหากเน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนในการออกแบบตัวชี้วัด เก็บข้อมูลตามตัวชี้วัด ผลประเมินตามตัวชี้วัดย่อมเกิดการยอมรับตั้งแต่ต้นทางและเอื้อต่อการเรียนรู้ร่วมกันของสมาชิกชุมชน นำไปสู่การปรับปรุง พัฒนา และยกระดับความเข้มแข็งของชุมชนให้สามารถจัดการตนเองและพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน



คำสำคัญ: ตัวชี้วัดชุมชนเข้มแข็ง; การสร้างเสริมสุขภาพ; กระบวนการพัฒนา