องค์ประกอบและปัจจัยในการพัฒนาตลาดเขียว

บทคัดย่อ

ภัทราภรณ์ จึงเลิศศิริ
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล

จงจิตต์ ฤทธิรงค์
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล

พิมลพรรณ นิตย์นรา
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล



บทคัดย่อ
ตลาดเขียวหมายถึงพื้นที่ในชุมชนเพื่อซื้อขายอาหารปลอดภัยและ/หรือผลผลิตอินทรีย์โดยส่งตรงจากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค ผ่านการรับรองมาตรฐานการผลิตอย่างมีส่วนร่วมในกลุ่มสมาชิก กระบวนการผลิตจนถึงการจัดจำหน่าย คำนึงถึงสุขภาพใส่ใจสิ่งแวดล้อม รู้แหล่งที่มา ขายในราคาที่เป็นธรรม ตลาดเขียวจึงเป็นกลไกเชิงเศรษฐกิจที่สามารถลดความยากจนของเกษตรกรและยังช่วยสร้างระบบอาหารยั่งยืนให้เกิดขึ้นในชุมชนได้ อย่างไรก็ตาม ตลาดเขียวมักตั้งอยู่ในเขตเมืองที่ผู้บริโภค มีกำลังซื้อสูง ทำให้ผู้บริโภคบางกลุ่มไม่สามารถเข้าถึงอาหารปลอดภัยในราคาที่เป็นธรรมได้ นอกจากนี้ ตลาดเขียวบางแห่งไม่สามารถให้บริการได้อย่างต่อเนื่อง บทความนี้นำเสนอองค์ประกอบหลักและปัจจัยเสริมในการสร้างตลาดเขียว รวมถึง ข้อเสนอเชิงนโยบายในการสนับสนุนและพัฒนาตลาดเขียวในประเทศไทยเพื่อให้ระบบอาหารของประเทศเกิดความยั่งยืนโดยการวิเคราะห์ข้อมูลจากการสัมภาษณ์ผู้จัดการตลาดเขียวและอภิปรายกลุ่มร่วมกับเกษตรกรและผู้ประกอบการที่เป็นสมาชิกในตลาดเขียวใน 4 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ อุบลราชธานี นครปฐม และพัทลุง ซึ่งเป็นกรณีความสำเร็จของตลาดเขียวที่มีอายุการดำเนินงาน 10 ปีขึ้นไป การศึกษานี้พบว่ามีองค์ประกอบหลักและปัจจัยเสริมในการสร้างตลาดเขียวอย่างยั่งยืน องค์ประกอบหลักได้แก่ (1) สถานที่พร้อมสิ่งอำนวยความสะดวกแก่ผู้ซื้อและผู้ขายด้วยอัตราค่าเช่าแผง ที่ไม่เป็นภาระแก่เกษตรกร (2) สินค้าหลากหลายจากในชุมชนหรือชุมชนใกล้เคียงเพื่อลดต้นทุนการเก็บรักษาและขนส่งสินค้า (3) ข้อตกลงระหว่างสมาชิกในตลาดเขียว (participatory guarantee system; PGS) และ (4) ผู้จัดการตลาดที่เข้มแข็งและมีภาวะผู้นำ ปัจจัยเสริมได้แก่ (1) กิจกรรมส่งเสริมวัฒนธรรมหรือนันทนาการเพื่อดึงดูดสมาชิกครอบครัวของผู้บริโภค (2) ช่องทางการขายสินค้าออนไลน์ และ (3) ทักษะการสื่อสารของเกษตรกรเพื่อสื่อสารแหล่งที่มาและกระบวนการผลิต สินค้า ทั้งนี้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหลายแห่งมีความพยายามดำเนินการจัดตั้งตลาดเขียว จึงควรสำรวจและส่งเสริมให้มีองค์ประกอบหลักครบถ้วนตอบสนองความต้องการของผู้ซื้อและผู้ขาย รวมทั้งสนับสนุนปัจจัยเสริมเพื่อสร้างตลาดเขียวอย่างยั่งยืนให้เป็นกลไกสร้างความเติบโตของเศรษฐกิจชุมชนและความมั่นคงของระบบอาหารให้เกิดขึ้นในระดับท้องถิ่น



คำสำคัญ: ตลาดเขียว; ระบบอาหารยั่งยืน; เกษตรอินทรีย์; เกษตรกร; การเติบโตของเศรษฐกิจ; การฟื้นคืน